Netvliesimplantaat laat mensen met maculadegeneratie weer lezen

Wie maculadegeneratie heeft, ziet de wereld met een gat in het midden. De randen van het beeld zijn er nog, maar precies waar je naar kijkt, zit een vlek. Lezen, gezichten herkennen of een telefoon gebruiken wordt dan bijna onmogelijk. Voor de vergevorderde 'droge' vorm van deze oogziekte, geografische atrofie, bestond tot nu toe geen behandeling die het verloren zicht terugbrengt. Wereldwijd hebben naar schatting zo'n 5 miljoen mensen deze vorm.

Het Amerikaanse bedrijf Science Corporation brengt daar nu verandering in. Hun systeem genaamd Prima, een minuscuul implantaat in het oog met een speciale bril erbij, kreeg in juli 2026 een CE-markering. Daarmee mag het in 30 Europese landen worden gebruikt bij volwassenen met ernstig verlies van het centrale zicht door geografische atrofie. MIT Technology Review zette het systeem deze week uitgebreid in de schijnwerpers.

Weer letters en woorden lezen

De Europese toelating is gebaseerd op de PRIMAvera-studie, die in oktober 2025 verscheen in het medische vakblad The New England Journal of Medicine. Daarin kregen 38 mensen van 60 jaar en ouder het implantaat, in 17 ziekenhuizen in vijf Europese landen. Van de 32 deelnemers die na een jaar werden onderzocht, konden er 26 (81 procent) op een letterkaart minstens twee regels meer lezen dan voor de behandeling. Gemiddeld ging het om ruim vijf regels. Volgens Science Corporation kunnen deelnemers na training weer letters, cijfers en woorden lezen. MIT Technology Review noemt ook kruiswoordpuzzels maken en de telefoon gebruiken.

Het zicht aan de randen, dat deze mensen nog hadden, ging er gemiddeld niet op achteruit. Het nieuwe centrale zicht is geen normaal zicht, maar het geeft mensen wel weer iets terug wat ze helemaal kwijt waren. Hoofdonderzoeker Frank Holz, hoogleraar oogheelkunde aan het Universitair Ziekenhuis Bonn, zegt dat deelnemers die hun centrale zicht volledig hadden verloren, nu weer letters, cijfers en woorden kunnen lezen.

Hoe het systeem werkt

Prima maakt slim gebruik van hoe de ziekte werkt. Bij maculadegeneratie sterven vooral de lichtgevoelige cellen in het netvlies af: de cellen die licht omzetten in een elektrisch signaal. De zenuwcellen daarachter, die dat signaal bewerken en doorsturen naar de hersenen, blijven meestal gezond. Het implantaat neemt de taak van de verloren cellen over. Frank Brodie is oogarts aan de University of California in San Francisco en heeft bij Science Corporation de medische leiding over Prima. Hij zegt dat het systeem zo de eigen werking van het lichaam benut om de informatie te verwerken en door te geven.

Het systeem bestaat uit drie delen:

• De bril heeft aan de voorkant een kleine camera die filmt wat de drager voor zich ziet.
• Een kastje ter grootte van een telefoon, dat op tafel kan liggen of in een zak past, bewerkt dat beeld. Met knoppen stelt de drager contrast, helderheid en zoom in.
• Een projector in de bril stuurt het bewerkte beeld als flitsjes onzichtbaar infraroodlicht door de pupil naar achteren in het oog.

Daar zit het implantaat: een chipje van 2 bij 2 millimeter en dunner dan de helft van een haar. Het heeft 378 beeldpunten. Elk beeldpunt werkt als een piepklein zonnepaneel: het vangt het infraroodlicht op en maakt er een stroompje van dat de gezonde zenuwcellen prikkelt. Omdat het licht zelf de energie levert, heeft het implantaat geen batterij en geen draden nodig.

Het idee van zo'n draadloos implantaat dat op licht werkt, komt van Daniel Palanker, hoogleraar aan Stanford University. Het Franse bedrijf Pixium Vision ontwikkelde het verder en begon de studies bij mensen. Science Corporation nam Prima in 2024 over.

Een operatie, training en de volgende stappen

Het implantaat wordt via een oogoperatie onder het netvlies geplaatst. Zoals bij elke operatie zijn er risico's. Van de 38 deelnemers aan de studie kregen er 19 te maken met een of meer ernstige bijwerkingen, in totaal 26. Die kwamen allemaal door de operatie en niet door het gebruik van het apparaat. De meeste traden op in de eerste twee maanden en verdwenen ook weer binnen twee maanden. Het onafhankelijke toezichtcomité van de studie oordeelde dat de voordelen opwegen tegen de risico's. Na de operatie leren mensen in trainingssessies het nieuwe zicht te gebruiken.

De eerste behandelingen buiten een studie worden in Duitsland verwacht. Science Corporation werkt nu aan het geschikt maken van ziekenhuizen in andere Europese landen voor de behandeling, en vraagt per land vergoeding aan bij de zorgverzekering. In de Verenigde Staten heeft de toezichthouder FDA Prima aangemerkt als doorbraakapparaat en als apparaat voor een zeldzame aandoening, zowel voor geografische atrofie als voor de erfelijke oogziekte van Stargardt. Dat versnelt de beoordeling, maar is nog geen toelating. Het bedrijf werkt aan een aanvraag om het systeem ook daar te mogen aanbieden.

Wat betekent dit voor de weg naar de singulariteit?

Prima is een van de eerste koppelingen tussen een computer en het zenuwstelsel die het ziekenhuis bereikt als gewone behandeling. Science Corporation noemt het zelf een hersen-computerinterface: een camera en een computer leveren beeld aan, en het lichaam doet de rest. Dat is een echte stap: niet een proef in een lab, maar een behandeling waarmee mensen weer kunnen lezen.

Het beeld is nog eenvoudig, met 378 beeldpunten. Toekomstige versies met meer en kleinere beeldpunten kunnen scherper zicht geven. En omdat het beeld eerst door een computer gaat, kan slimmere beeldverwerking het later nog verder verbeteren, bijvoorbeeld door belangrijke details zoals gezichten of tekst te versterken. Zo laat Prima zien hoe techniek en biologie steeds hechter samenwerken om mensen iets terug te geven wat ze kwijt waren.