Drukker uit Mainz maakt Bijbels met losse letters

WIENER NEUSTADT, MAART 1455 - Een Bijbel die niemand met de pen heeft geschreven: dat is het opvallendste nieuws uit Frankfurt. De geestelijke en diplomaat Enea Silvio Piccolomini schrijft erover aan kardinaal Juan de Carvajal. Op de rijksdag in Frankfurt zag hij losse katernen van het boek, en hij is er vol lof over.

Wie een boek wil hebben, laat het nu overschrijven. Een schrijver zit daar maanden aan, en elke kopie krijgt zijn eigen fouten. De nieuwe methode komt uit Mainz, van de goudsmid Johannes Gutenberg. Hij heeft een manier gevonden om dezelfde bladzijde steeds opnieuw op papier te zetten, zonder pen.

Een zegel voor elke letter

Wie een zegelring in warme was drukt, krijgt elke keer hetzelfde teken. Gutenberg past dat idee toe op het schrift. Hij maakt voor elke letter van het alfabet een klein staafje metaal, met de letter als een stempel aan het uiteinde.

Die stempeltjes zet hij los naast elkaar tot woorden en regels, en de regels stapelt hij tot een hele bladzijde. Daarbij staat alles in spiegelbeeld, net als op een zegelring, want op het papier komt het precies omgekeerd terecht. Zo ontstaat een grote stempel van één bladzijde, met 42 regels in twee kolommen.

Letters gieten als een goudsmid

Duizenden letterstaafjes snijden met de hand zou jaren duren. Daarom gebruikt Gutenberg zijn kennis van metaal. Hij snijdt elke letter één keer in hard metaal en slaat die in een blokje koper. Dat geeft een holle vorm, en daarin giet hij een mengsel van gesmolten lood, tin en antimoon. Het stolt snel, en uit één vorm komen zoveel gelijke letters als hij maar nodig heeft. Daarom lijkt elke a in zijn Bijbel op de andere.

De pers van de wijnboer

Gewone schrijfinkt loopt van metaal af. Gutenberg gebruikt daarom een dikke inkt op basis van lijnolie, zoals schilders die voor hun verf kennen. Die blijft als een laagje op de letters zitten.

Voor de laatste stap leent hij een werktuig van de wijnboeren: de houten pers met een grote schroef, waarmee zij druiven uitpersen. De bladzijde met letters ligt op een vlakke plaat en krijgt een laag inkt. Daarop komt een vel papier. Dan draait de drukker de schroef aan, en een zware plaat duwt het papier gelijkmatig op alle letters tegelijk. Als hij de schroef losdraait, staat de hele bladzijde op het vel, scherp en zwart.

Voor het volgende vel hoeft alleen de inkt opnieuw op de letters. Is de hele oplage klaar, dan haalt hij de bladzijde uit elkaar, en legt elke letter terug in zijn vakje. Daarmee zet hij de volgende bladzijde.

Een letter die je zonder bril kunt lezen

Piccolomini is vooral onder de indruk van de uitvoering. De letter is zo groot en helder dat de kardinaal het boek zonder bril zou kunnen lezen, schrijft hij.

Hoeveel exemplaren er zijn gemaakt, staat niet vast. Piccolomini hoorde zowel 158 als 180. Kopen kan in elk geval niet meer: volgens hem is de hele oplage al verkocht.

Teruggeblikt vanuit 2026

Piccolomini's brief van 12 maart 1455 is het oudste bewijs dat de Gutenbergbijbel bestond. Drie jaar later werd de schrijver zelf paus, als Pius II. Onderzoekers schatten nu op basis van de bewaarde boeken dat er tussen de 160 en 185 exemplaren zijn gedrukt, ongeveer driekwart op papier en de rest op perkament. Daarvan bestaan er nog 49, waarvan 21 compleet.

In Korea en China werd al eerder met losse letters gedrukt. Gutenbergs bijdrage was het hele systeem: de gegoten letters, de oliehoudende inkt en de pers samen. Daarmee werd drukken in Europa snel en goedkoop genoeg om een bedrijfstak te worden.

Het belang van de drukpers zit in de prijs van kennis. Een idee kon opeens in honderden exemplaren tegelijk door Europa reizen. Onderzoekers konden elkaars werk lezen en verbeteren, en dat is nog steeds de manier waarop wetenschap vooruitkomt. Alles wat daarna op deze tijdlijn staat, bouwt daarop voort.