Duitse quantumcomputer die met licht rekent, geeft inzicht in wat zulke machines sterker maakt
Onderzoekers van de Universiteit Paderborn zochten met hun quantumcomputer PaQS, die met lichtdeeltjes rekent, uit welke eigenschappen van licht zo'n machine beter laten werken. Daarmee kunnen volgende versies gerichter worden verbeterd.
Een quantumcomputer kan sommige rekentaken veel sneller dan een gewone computer, maar alleen als zijn bouwstenen precies goed werken. Bij een quantumcomputer die met licht rekent, zijn die bouwstenen lichtdeeltjes, ook wel fotonen genoemd. Welke eigenschappen van dat licht maken het verschil? Dat zochten onderzoekers van de Universiteit Paderborn in Duitsland uit met hun eigen machine, de Paderborn Quantum Sampler, kortweg PaQS. De universiteit maakte de resultaten bekend; ze staan in het vaktijdschrift PRX Quantum.
PaQS rekent sinds oktober 2024. De universiteit noemde hem toen de grootste quantumcomputer van zijn soort in Europa. Hij is gebouwd binnen het Duitse onderzoeksprogramma PhoQuant, samen met het onderzoeksinstituut Fraunhofer IOF in Jena en de bedrijven Menlo Systems en Swabian Instruments.
Een rekentaak met licht
PaQS doet één soort rekentaak, die in het vak Gaussian boson sampling heet. Het apparaat stuurt fotonen door een netwerk van optische onderdelen die het licht steeds splitsen en weer samenvoegen. Aan het eind meet het waar de fotonen uitkomen. Dat patroon is voor een gewone computer moeilijk te voorspellen, en het wordt veel moeilijker naarmate er meer fotonen en meer wegen door het netwerk zijn. Voor grote versies van zo'n apparaat zou een supercomputer volgens de universiteit vele duizenden jaren nodig hebben om de uitkomsten na te rekenen.
Het netwerk van PaQS is programmeerbaar: de onderzoekers kunnen het voor elke proef anders instellen. Daardoor is het geen machine voor één taak, maar een proefopstelling waarmee ze verschillende manieren van rekenen met licht naast elkaar kunnen zetten.
Wat het licht sterk maakt
Het team keek naar drie eigenschappen van het licht. De eerste is squeezed light ('geknepen licht'). Licht heeft altijd een beetje onvermijdelijke quantumruis, en bij squeezed light is die ruis in één eigenschap kleiner gemaakt, ten koste van meer ruis in een andere. De tweede eigenschap is hoe sterk het aantal fotonen per lichtflits wisselt.
De derde is verstrengeling: een quantumverband waardoor deeltjes zich als één geheel gedragen, ook als ze uit elkaar zijn. Om de invloed van alle drie te meten, ontwikkelde het team eigen onderdelen, nieuwe manieren om de meetgegevens te analyseren en een theorie om de metingen te verklaren. Ook vergeleken de onderzoekers verschillende soorten quantumlicht als invoer voor de machine.
Volgens Michael Stefszky, die de onderzoeksgroep Quantum Computing leidt en het project coördineerde, laten de resultaten zien dat een bruikbare quantumcomputer bouwen om veel meer draait dan een systeem groter maken. Het werk gebeurde onder leiding van hoogleraar Christine Silberhorn van het Paderbornse instituut voor fotonische quantumsystemen PhoQS, samen met de groepen van Jan Sperling en Tim Bartley. De groep van Bartley presenteerde ook een meetsysteem dat tot 276 fotonen in één lichtflits telt. Zulke precieze tellers zijn nodig voor quantumcomputers die met licht rekenen.
Machines van dit type bestaan ook elders. Het Canadese bedrijf Xanadu liet in 2022 met zijn programmeerbare machine Borealis zien dat het één bepaalde rekentaak van dit soort sneller deed dan gewone computers konden. Het onderzoek in Paderborn zoekt uit waar zulke prestaties vandaan komen. Het team breidt PaQS nu uit voor ingewikkeldere berekeningen. Op termijn kunnen quantumcomputers die met licht rekenen nuttig worden voor scheikunde, energie en veilige communicatie.
Wat betekent dit voor de weg naar de singulariteit?
Dat een quantumcomputer een smalle rekentaak sneller doet dan een gewone computer, is al een paar jaar aangetoond. De lastige stap is die van zo'n proeftaak naar berekeningen waar iemand iets aan heeft. Wie dan alleen groter bouwt, weet niet welk onderdeel de winst oplevert en welk onderdeel vooral geld kost. Een instelbare machine waarmee je de eigenschappen van het licht een voor een kunt vergelijken, laat bouwers gerichter kiezen: meer werk in het onderdeel dat telt, minder in wat weinig uitmaakt.
Voor Europa heeft dat nog een kant. Veel grote quantumbedrijven zitten buiten Europa, en wie de kennis niet zelf heeft, moet later rekentijd of onderdelen bij hen kopen. Daarom betaalt Duitsland via PhoQuant mee aan eigen machines, samen met bedrijven die lasers en meetelektronica maken. Wat de onderzoekers leren over welk licht het beste werkt, komt zo ook bij die leveranciers terecht. Als die lijn doorzet, kan Europa zelf quantumcomputers bouwen die nieuwe stoffen voor batterijen of zonnecellen doorrekenen, in plaats van daarvoor op anderen te wachten.