Precieze DNA-correctie voor het eerst in het lichaam van een patiënt gebruikt
Prime Medicine heeft voor het eerst een patiënt behandeld met prime editing rechtstreeks in het lichaam. Eén infuus moet een DNA-fout in de lever herstellen bij de ziekte van Wilson, een erfelijke koperziekte. Het onderzoek is net begonnen; eerste resultaten volgen in 2027.
Wie de ziekte van Wilson heeft, slikt elke dag medicijnen, een leven lang. Door een fout in één gen kan de lever overtollig koper niet kwijt. Een beetje koper heeft het lichaam nodig, maar te veel ervan stapelt zich op in de lever en later in de hersenen. Zonder behandeling leidt dat tot schade aan lever en zenuwen. De ziekte is zeldzaam: ze treft ongeveer 1 op de 30.000 mensen.
Het Amerikaanse biotechbedrijf Prime Medicine uit Cambridge (Massachusetts) wil die fout bij de bron herstellen. Het bedrijf maakte op 5 oktober 2026 bekend dat de eerste patiënt een experimentele behandeling heeft gekregen, genaamd PM577a. Volgens het vakblad Nature is het de eerste bekende keer dat de DNA-techniek prime editing rechtstreeks in het lichaam van een mens is gebruikt.
Zoeken en vervangen in het DNA
Ons DNA is een lange tekst, geschreven met vier letters. Bij de ziekte van Wilson zit er een fout in het gen voor een eiwit dat overtollig koper uit de lever afvoert. Iedereen heeft twee kopieën van dat gen, één van elke ouder. Je wordt alleen ziek als beide kopieën kapot zijn. Daarom is in principe één herstelde kopie per levercel al genoeg.
De bekendste DNA-schaar, CRISPR-Cas9, knipt het DNA door en wordt vaak gebruikt om een gen uit te zetten. Prime editing werkt meer als de functie "zoeken en vervangen" in een tekstverwerker. Het zoekt de juiste plek op en herschrijft daar een stukje DNA, zonder de dubbele DNA-streng helemaal door te knippen. De techniek werd in 2019 bedacht in het lab van David Liu aan het Broad Institute in de Verenigde Staten. Liu is ook medeoprichter van Prime Medicine. Een eenvoudigere variant, base editing, kan losse DNA-letters vervangen. Volgens Nature kan die niet de correcties maken die nodig zijn voor de meest voorkomende fouten bij de ziekte van Wilson.
PM577a richt zich op de fout die in Europa en Noord-Amerika het vaakst voorkomt. Het middel wordt één keer via een infuus gegeven. Piepkleine vetbolletjes brengen de herstelinstructies naar de levercellen. Prime Medicine noemt het een eenmalige behandeling die de ziekte mogelijk kan genezen.
Het onderzoek
De patiënt doet mee aan een internationaal onderzoek dat eerst de veiligheid test en een eerste indruk moet geven of de behandeling werkt. Deelnemers krijgen stap voor stap een hogere dosis. Eerst doen volwassenen mee bij wie de ziekte met hun gewone medicijnen onder controle is. Later kunnen ook tieners meedoen. Alle deelnemers hebben minstens één kopie van deze specifieke fout.
De onderzoekers kunnen onder meer met een speciale scan zien hoe goed de lever koper afvoert, en meten koper en andere stoffen in bloed en urine. Ook wordt bekeken of deelnemers met hun gewone medicijnen kunnen stoppen. Prime Medicine verwacht de eerste resultaten in 2027.
Waarom dit een mijlpaal is
Tot nu toe werden DNA-correcties bij patiënten vooral buiten het lichaam gedaan. Artsen halen cellen uit de patiënt, passen die in het lab aan en geven ze terug. Zo werkt ook Casgevy, de enige DNA-bewerkingsbehandeling die de Amerikaanse toezichthouder FDA tot nu toe heeft goedgekeurd, voor twee erfelijke bloedziekten. Prime Medicine behandelde eerder al twee mensen met een zeldzame afweerziekte met prime editing, maar op die manier: bloedstamcellen werden buiten het lichaam aangepast en daarna teruggegeven.
Bewerken in het lichaam zelf kan goedkoper en sneller, omdat er niet voor elke patiënt een behandeling op maat uit eigen cellen gemaakt hoeft te worden. Een goedgekeurde behandeling die DNA in het lichaam bewerkt, bestaat nog niet. De eerste kan er binnenkort zijn: de FDA beslist naar verwachting begin 2027 over een CRISPR-behandeling in het lichaam tegen erfelijk angio-oedeem, een ziekte die zware zwellingen geeft.
Voor patiënten is dit groot nieuws. Rhonda Rowland, voorzitter van de Amerikaanse patiëntenvereniging Wilson Disease Association, zegt tegen Nature dat ze nooit had gedacht dit nog mee te maken voor haar zeldzame ziekte. Volgens haar willen patiënten graag één behandeling in plaats van hun ingewikkelde dagelijkse schema met medicijnen.
Veiligheid voorop
Een DNA-correctie in het lichaam is blijvend, dus veiligheid staat voorop. Biomedisch ingenieur Krishanu Saha van de University of Wisconsin–Madison wijst er in Nature op dat bewerken in het lichaam eigen uitdagingen heeft. Het hangt er volgens hem van af welke risico's je bereid bent te nemen. Bij vergelijkbare behandelingen van de lever kwamen soms reacties op het infuus en tijdelijk verhoogde leverwaarden voor. Daarom begint het onderzoek voorzichtig en worden de deelnemers lang gevolgd. De gegevens van 2027 moeten laten zien hoe veilig de behandeling is en of de lever weer koper afvoert.
Prime Medicine werkt ook aan een tweede middel, voor de fout die in Oost-Azië het vaakst voorkomt. Dat middel wordt nu nog in het lab ontwikkeld.
Wat betekent dit voor de weg naar de singulariteit?
Geneeskunde verschuift hier van het onderdrukken van klachten naar het herstellen van de oorzaak zelf, met één behandeling. Lukt dat in de lever, dan is de weg open naar vergelijkbare correcties voor andere erfelijke ziekten, zonder dat er voor elke patiënt cellen in een lab bewerkt hoeven te worden.
Er zijn wel veel verschillende fouten. Alleen al in dit ene gen zijn honderden varianten bekend die de ziekte van Wilson kunnen geven, en elke fout vraagt om een eigen ontwerp van de herstelinstructies. Hier kan AI in de toekomst een grote rol spelen. Modellen die op enorme hoeveelheden DNA-gegevens zijn getraind, kunnen helpen voorspellen welk ontwerp het beste werkt en waar ongewenste veranderingen kunnen ontstaan. Dan wordt een behandeling op maat voor een zeldzame fout veel sneller haalbaar, en komt een DNA-reparatie voor elke patiënt een stap dichterbij.
