Schaakspelende automaat verbaast het hof in Wenen
Aan het hof van keizerin Maria Theresia is een machine gepresenteerd die kan schaken. De automaat van Wolfgang von Kempelen verslaat de meeste tegenstanders, maar hoe hij werkt, houdt de uitvinder geheim.
WENEN, 1770 - Aan het keizerlijk hof in Wenen is een machine gepresenteerd die kan schaken, en ook nog behoorlijk goed. De Hongaarse hofraad en ingenieur Wolfgang von Kempelen bouwde de machine om keizerin Maria Theresia te vermaken. Volgens aanwezigen is het een van de opvallendste uitvindingen van deze eeuw.
Een Turk achter een houten kast
De automaat bestaat uit een levensgrote pop in Turkse kledij, met tulband en lange pijp. De pop zit achter een houten kast met een schaakbord erop. Voordat de partij begint, opent Von Kempelen een voor een de deurtjes van de kast. Bezoekers zien een wirwar van tandwielen, rollen en hefbomen. Daarna sluit hij de deurtjes, windt hij het mechaniek op en begint de Turk met zijn linkerarm stukken te verplaatsen.
Volgens ooggetuigen speelt de machine sterk. De Turk knikt als hij schaak geeft en schudt zijn hoofd als een tegenstander een ongeldige zet doet. Hofleden die het tegen de Turk opnamen, verloren de meeste partijen.
Vernuft of bedrog?
Hoe de automaat werkt, vertelt Von Kempelen niet. Dat voedt het vermoeden dat er meer achter zit dan raderwerk. Sceptici wijzen erop dat de uitvinder tijdens een partij in de buurt van de kast blijft en af en toe in een kistje lijkt te kijken. Anderen denken dat er magneten aan te pas komen.
Von Kempelen doet zelf bescheiden over zijn uitvinding. Hij noemt het een speeltje en zegt dat hij meer interesse heeft in nuttiger machines.
Teruggeblikt vanuit 2026
De schaakautomaat was bedrog: in de kast zat een sterke schaker verstopt. Met een slim systeem van schuifpanelen bleef hij uit het zicht als de deurtjes open gingen. De Turk reisde tientallen jaren door Europa en Amerika en speelde onder meer tegen Napoleon. In 1854 ging hij in Philadelphia verloren bij een brand. Niet voor niets heet de dienst van Amazon waarbij mensen achter de schermen klusjes uitvoeren voor 'slimme' systemen Mechanical Turk. De podcast Turing Station begon de Turing Line in aflevering #2 bij deze halte: Puppet Station.