EnglishENIAC rekent met elektriciteit in plaats van met tandwielen
De Universiteit van Pennsylvania heeft ENIAC onthuld, een rekenmachine met ongeveer 18.000 elektronenbuizen. Hij telt in seconden op wat een mens weken kost. Een programma instellen kost nog wel dagen met kabels en schakelaars.
PHILADELPHIA, FEBRUARI 1946 - Op de Universiteit van Pennsylvania is op 15 februari een machine onthuld die ENIAC heet. Hij is volgens de makers de eerste rekenmachine die volledig elektronisch werkt en die je kunt instellen voor allerlei soorten sommen. Hij vult een grote zaal: ruim 27 ton aan apparatuur op zo'n 28 vierkante meter. Bij de presentatie rekende hij in ongeveer 15 seconden de baan van een projectiel uit, een som waar een menselijke rekenaar weken over deed.
Waarom artillerie om sommen vroeg
De bouwers, John Mauchly en J. Presper Eckert, werkten in opdracht van het Amerikaanse leger. Het leger had tabellen nodig die schutters vertellen hoe ze een kanon moeten richten. Elke tabel bestaat uit duizenden banen, en elke baan is een lange reeks van sommen. Honderden mensen rekenden die met de hand en met kleine rekenmachines uit. ENIAC moest dat werk overnemen.
Wat een elektronenbuis doet
Wie een radio met buizen heeft, kent het onderdeel: een glazen buis met een gloeidraad. De hete draad stuurt elektronen de buis in. Een fijn raster bepaalt hoeveel van die elektronen de overkant bereiken. Met een heel kleine spanning op het raster regel je dus een veel grotere stroom, en met een flinke spanning zet je de stroom helemaal af. Een buis is daardoor ook een schakelaar zonder bewegende delen.
Dat is het verschil met oudere rekenmachines. Die zitten vol tandwielen en schakelaartjes die echt heen en weer gaan, en dat kost tijd. In een buis verplaatsen alleen elektronen zich. ENIAC kan daardoor 5.000 keer per seconde twee getallen optellen of aftrekken. Vermenigvuldigen en delen gaan langzamer.
Rekenen zoals mensen
ENIAC telt in tientallen, zoals wij op papier doen, en niet in nullen en enen. Elk cijfer van een getal heeft zijn eigen groepje buizen, waarvan er telkens één de stand aangeeft. Daarmee houdt de machine getallen vast in zogenaamde tellers. Het geheugen is klein: er passen twintig getallen in.
Instellen met kabels
Een tekst of programma in het geheugen zetten kan ENIAC niet. De opdracht aan de machine ligt vast in de manier waarop de onderdelen zijn verbonden. Medewerkers steken kabels om in een groot patchbord, zoals bij een telefooncentrale, en zetten schakelaars op drie verrijdbare tabellen. Een som omzetten naar zo'n opstelling kost weken denkwerk, en het instellen zelf duurt dagen. Is het klaar, dan rekent de machine in minuten wat daarvoor uren of weken kostte.
Het apparaat kostte ongeveer 487.000 dollar. De eerste echte opdracht, eind 1945, kwam van Los Alamos: een berekening voor de ontwikkeling van de waterstofbom. Dat wist het publiek niet.
Teruggeblikt vanuit 2026
ENIAC werkte tot 1955 en liet zien dat elektronisch rekenen praktisch werkt. De les over het instellen werd snel opgepakt: computers uit de jaren erna bewaren hun programma in het geheugen, zodat omkabelen niet meer nodig is. Dat idee is de basis van elke computer sinds.
Het verband met AI is direct. Een AI-model is uiteindelijk een enorme hoeveelheid optellen en vermenigvuldigen, precies het werk waar ENIAC voor werd gebouwd. De snelheid daarvan is sindsdien met een gigantische factor gegroeid, en daardoor is het mogelijk om met zulke sommen taal en beeld te verwerken.
