Schaakcomputer Deep Blue wint de match van wereldkampioen Kasparov

NEW YORK, MEI 1997 - IBM's schaakcomputer Deep Blue heeft de match van zes partijen gewonnen van Garry Kasparov, de regerend wereldkampioen. De eindstand is 3,5-2,5. Kasparov won de eerste partij, Deep Blue de tweede en de zesde, en de partijen drie tot en met vijf eindigden in remise. Een jaar eerder, in Philadelphia, won Kasparov de match nog met 4-2, al won Deep Blue toen wel de eerste partij. Het is de eerste keer dat een computer een regerend wereldkampioen verslaat in een match onder de gewone toernooiregels.

Hoe speelt een schaakcomputer?

Deep Blue denkt niet zoals een mens, maar rekent. Vanuit de stelling op het bord bekijkt hij alle mogelijke zetten. Bij elke zet bekijkt hij alle antwoorden van de tegenstander, daarna zijn eigen vervolgzetten, enzovoort. Zo ontstaat een boom van mogelijkheden. Meestal kijkt Deep Blue zes tot acht zetten vooruit, in sommige stellingen twintig of meer.

Aan het einde van elke tak moet hij weten of de stelling goed of slecht is. Daarvoor heeft hij een puntentelling, een rekenregel die een stelling een waarde geeft. Die telling is volgens de makers opgebouwd uit duizenden onderdelen, waarvan veel voor bijzondere stellingen. De waarden zijn bepaald door duizenden partijen van grootmeesters te analyseren. Daarna kiest hij de zet waarvan de beste uitkomst het hoogst scoort, waarbij hij ervan uitgaat dat de tegenstander ook de beste antwoorden speelt.

Snelheid is de truc

Zoveel stellingen bekijken kost veel rekenwerk. Deep Blue gebruikt meerdere processors die tegelijk werken, aangevuld met chips die speciaal voor schaken zijn gebouwd. Samen beoordelen ze 200 miljoen stellingen per seconde.

Kennis uit de boeken

Naast rekenen heeft de machine kennis meegekregen. Voor de opening heeft hij een bibliotheek met meer dan 4.000 stellingen en 700.000 partijen van grootmeesters, samengesteld met hulp van drie grootmeesters. Voor het eind van de partij heeft hij een tabel met alle eindspelen met vijf of minder stukken. De bouwers van IBM, onder wie Feng-hsiung Hsu en Murray Campbell, verbeterden voor deze match de puntentelling en de eindspelkennis, en haalden grootmeesters erbij als adviseur.

Een gespannen match

Kasparov was na de tweede partij zichtbaar uit zijn evenwicht. Hij zei dat hij in sommige zetten een ongewone creativiteit zag en vroeg of er mensen hadden ingegrepen. IBM ontkent dat: er kwamen alleen tussen de partijen aanpassingen. Kasparov wil een herkansing, maar IBM weigert.

Teruggeblikt vanuit 2026

Later bleek dat in de tweede partij een fout in het programma Deep Blue bij zet 44 een willekeurige, geldige zet liet spelen. Kasparov had niet verwacht dat zoiets kon en zag er bovenmenselijk inzicht in. IBM publiceerde later de logboeken van de machine, en Kasparov noemde Deep Blue later even slim als een wekker.

Deep Blue leerde niet van zijn partijen: hij rekende heel snel en bezat veel opgeslagen kennis. IBM haalde de machine uit elkaar, en twee kasten staan nu in het National Museum of American History en het Computer History Museum. Schaken gold lang als teken van intelligentie, en met deze match viel die grens. De volgende stap kwam in 2016, toen het programma AlphaGo het veel moeilijkere spel Go won van een topspeler, mede door tegen zichzelf te spelen.