EnglishEerste medicijn gemaakt met CRISPR krijgt goedkeuring in Groot-Brittannië
De Britse toezichthouder MHRA keurt Casgevy goed, een gentherapie tegen sikkelcelziekte en bètathalassemie. Het is het eerste medicijn ter wereld dat met CRISPR is gemaakt. In de studies had bijna iedereen het jaar daarna geen ernstige klachten.
LONDEN, NOVEMBER 2023 - De Britse medicijntoezichthouder MHRA heeft een medicijn goedgekeurd dat is gemaakt met CRISPR, de techniek waarmee wetenschappers het DNA van een cel op een gekozen plek kunnen aanpassen. Het is voor het eerst dat zo'n medicijn ergens ter wereld mag worden gebruikt. Het heet Casgevy en is bedoeld voor mensen vanaf 12 jaar met sikkelcelziekte of bètathalassemie. De MHRA maakte het besluit op 16 november bekend.
Wat er misgaat in het bloed
Rode bloedcellen vervoeren zuurstof met behulp van een eiwit dat hemoglobine heet. Bij beide ziektes zit er een fout in het erfelijk materiaal dat het recept voor dat eiwit bevat. Bij sikkelcelziekte is één bouwsteen van het eiwit verwisseld. Daardoor klonteren de eiwitten in de cel tot stijve ketens, en de rode bloedcel krijgt de vorm van een sikkel. Zulke cellen kunnen bloedvaatjes verstoppen. Dat geeft zware pijnaanvallen en kan gevaarlijke infecties en bloedarmoede veroorzaken.
Bij bètathalassemie ontstaat zware bloedarmoede, en patiënten hebben vaak om de drie tot vijf weken een bloedtransfusie nodig. Tot nu toe was een beenmergtransplantatie de enige behandeling die de ziekte blijvend kon stoppen. Daarvoor is een donor met passend beenmerg nodig, en het lichaam kan het donorbeenmerg afstoten. In het Verenigd Koninkrijk hebben zo'n 15.000 mensen sikkelcelziekte.
Een reserveplan dat het lichaam al heeft
Het lichaam kent nog een andere vorm van hemoglobine. Ongeboren kinderen maken foetaal hemoglobine. Rode bloedcellen met dat eiwit krijgen geen sikkelvorm. Kort na de geboorte zet het lichaam de productie uit. Een gen met de naam BCL11A werkt daarbij als rem.
Onderzoekers ontdekten vanaf 2008, onder meer aan het Boston Children's Hospital, dat het uitzetten van die rem de productie van foetaal hemoglobine weer op gang brengt. Ze vonden ook dat een stukje DNA naast dat gen als een schakelaar werkt, en dat het gen alleen in rode bloedcellen aanzet. Wie alleen die schakelaar uitzet, laat de rest van het lichaam met rust. Dat bleek een veiliger doelwit dan het hele gen.
Hoe CRISPR het stukje DNA uitschakelt
CRISPR is afgeleid van een afweersysteem van bacteriën en bestaat uit twee delen. Het eerste is een kort stukje RNA van ongeveer 20 letters. Het zoekt in de cel precies het stuk DNA met dezelfde letters. Het tweede is het eiwit Cas9, dat daar beide strengen van het DNA doorknipt. De cel herstelt de breuk daarna zelf en maakt daarbij vaak een kleine fout, waardoor het stuk DNA niet meer werkt. Bij Casgevy is dat precies de bedoeling: de schakelaar valt uit, de rem gaat eraf, en de rode bloedcellen maken weer foetaal hemoglobine.
Zo verloopt de behandeling
De artsen halen eerst stamcellen uit het beenmerg van de patiënt. Dat zijn de cellen waaruit alle bloedcellen groeien. In het laboratorium bewerkt een team die cellen met CRISPR. De patiënt krijgt intussen een behandeling om het eigen beenmerg voor te bereiden. Daarna gaan de bewerkte cellen terug het lichaam in en nestelen ze zich in het beenmerg. Patiënten blijven daarna minstens een maand in het ziekenhuis, tot de cellen nieuwe rode bloedcellen maken. Het zijn de eigen cellen van de patiënt, dus er is geen donor nodig.
De resultaten
In twee studies, die nog doorlopen, waren dit de tussentijdse uitkomsten. Van 29 mensen met sikkelcelziekte die lang genoeg meededen, hadden er 28 minstens 12 maanden geen ernstige pijnaanvallen. Van 42 mensen met bètathalassemie hadden er 39 minstens 12 maanden geen bloedtransfusie nodig. De overige drie hadden meer dan 70 procent minder transfusies nodig. De bijwerkingen leken op die van andere stamceltransplantaties, zoals misselijkheid, vermoeidheid, koorts en een grotere kans op infecties. De onderzoekers zagen geen ernstige veiligheidsproblemen. De MHRA blijft de veiligheid ook na de goedkeuring volgen.
Teruggeblikt vanuit 2026
Kort na het Britse besluit volgden andere landen. De Amerikaanse toezichthouder FDA keurde Casgevy op 8 december 2023 goed voor sikkelcelziekte, en later ook voor bètathalassemie. In de Europese Unie volgde de goedkeuring in februari 2024. In juli 2026 breidde de FDA de goedkeuring uit naar kinderen vanaf twee jaar.
Het verhaal begon in 2012, toen Jennifer Doudna en Emmanuelle Charpentier lieten zien dat je CRISPR kunt programmeren om DNA op een gekozen plek te knippen. In 2020 kregen ze daarvoor de Nobelprijs voor de Scheikunde. Tussen die ontdekking en dit medicijn zit elf jaar, waarin onderzoekers vooral zochten naar het veiligste stukje DNA om te bewerken.
Het belang reikt verder dan één ziekte. Casgevy laat zien dat je erfelijk materiaal bij een patiënt kunt aanpassen en dat dit veilig genoeg is om als medicijn te gebruiken. Het zoeken naar de juiste plek in het DNA blijft het lastige werk. In juni 2025 presenteerde Google DeepMind AlphaGenome, een AI-model dat voorspelt wat een kleine verandering doet in juist zulke besturende delen van het DNA.
