What A Time To Be Alive
Taal kiezen: Nederlands

Claude helpt logicus honderden stellingen uit Gödels notitieboeken op te sporen

Logicus Jan von Plato liet AI-model Claude 1.009 overgetypte pagina's uit de notitieboeken van Kurt Gödel doorlopen. Volgens hem bevestigde een bewijsprogramma daarna ongeveer 400 van de 663 gevonden stellingen precies zoals ze waren opgeschreven.

Boven een open, vergeeld notitieboekje met dicht beschreven pagina's zweeft een netwerk van gouden lichtpunten, verbonden door dunne lijnen van licht, in een donkere kamer met boekenkasten.
Illustratie: Claude legde verbanden in honderden pagina's aantekeningen van Kurt Gödel

De Finse logicus Jan von Plato, die aan de Universiteit van Helsinki onderzoekt hoe je foutloos redeneert, probeert sinds 2017 zestien notitieboeken van Kurt Gödel te doorgronden. De Oostenrijkse logicus, die de wiskunde in de vorige eeuw ingrijpend veranderde, schreef ze begin jaren veertig vol met wiskunde en logica: samen 1.009 pagina's. Een groot deel staat in Gabelsberger, een Duits snelschrift dat toen al uit de mode was.

Von Plato leerde dat snelschrift zelf en typte de pagina's met een klein team over. Het project kreeg 2,5 miljoen euro van de Europese Onderzoeksraad. Toch ging het begrijpen van de wiskunde traag: ongeveer één pagina per week.

Na een conferentie in Frankrijk over AI en wiskundige bewijzen, in augustus 2026, gaf Von Plato in september zijn overgetypte tekst aan Claude, het taalmodel van Anthropic. Hij voegde zes eigen boeken over Gödel en werk van andere kenners toe. Claude kreeg dus de uitgeschreven tekst, niet het snelschrift zelf. Binnen een paar dagen leverde het model een uitleg van 650 pagina's, die Von Plato daarna pagina voor pagina moest nalopen. Met welke versie van Claude hij werkte, is niet bekend.

663 stellingen, nagelopen door een computer

Daarna vroeg Von Plato Claude om alle stellingen op een rij te zetten waarvoor Gödel een bewijs had, een bewijs had geschetst of een idee voor een bewijs had. Dat leverde 663 kandidaten op. Die zijn nagelopen met Coq, een bewijsprogramma dat inmiddels Rocq Prover heet. Zo'n programma controleert of elke stap van een bewijs echt volgt uit de regels die erin zijn ingevoerd.

Ongeveer 400 stellingen klopten precies zoals ze waren opgeschreven. Ongeveer 200 konden worden hersteld, bijvoorbeeld door de stelling scherper te formuleren of een voorwaarde toe te voegen. Ongeveer 50 waren onjuist; bij een deel daarvan had Gödel zelf al "falsch" in de kantlijn gezet. Het zijn afgeronde aantallen van Von Plato zelf.

Eén stap van een beroemd bewijs

Von Plato's eerste vraag aan Claude ging over het keuzeaxioma. De Amerikaanse wiskundige Paul Cohen kreeg in 1966 de Fieldsmedaille, de belangrijkste prijs in de wiskunde, onder meer omdat hij liet zien dat dit axioma onafhankelijk is van de gewone grondregels van de wiskunde. Gödel zei daarna dat hij dat in de jaren veertig al had bewezen, maar hij kon het bewijs in zijn aantekeningen niet meer terugvinden.

Claude vond in de notitieboeken een bijna volledig bewijs voor die tweede helft. Volgens Von Plato was Gödel maar één stap verwijderd: één beslissende definitie was fout, terwijl hij de juiste twee jaar eerder al had opgeschreven. Met die definitie hersteld, doorstond het bewijs de controle in Coq.

Logicaprofessor Joel David Hamkins van de University of Notre Dame heeft dat herstelde bewijs nog niet gezien. Als het standhoudt, vindt hij het opmerkelijk en historisch interessant. Wel benadrukt hij dat een bewijs dat op dat van Cohen lijkt, niet betekent dat Gödel het resultaat al had: wie zijn werk niet deelt, krijgt er geen erkenning voor. Hoeveel van Gödel komt en hoeveel van Claude, is volgens hem werk voor historici.

Claude wijst ook meer dan tien onderwerpen in de logica aan waar al ruim tachtig jaar niemand verder mee ging. Na de logica wil Von Plato Gödels notitieboeken over natuurkunde en kosmologie onderzoeken, de wetenschap van het heelal als geheel.

Wat betekent dit voor de weg naar de singulariteit?

Dat AI wiskunde helpt controleren, is al bijna gewoon. AI-agents zetten eerder al het langste wiskundige bewijs ooit om in code die een computer kan nalopen, en vonden daarbij 34 afwijkingen in gepubliceerd werk. Nieuw is dat het hier gaat om werk dat nooit is gepubliceerd: ideeën die tachtig jaar in een archief lagen, in een schrift dat bijna niemand kan lezen. Het taalmodel leest en ordent, het bewijsprogramma controleert. Wat niet klopt, komt zo boven tafel, of de fout nu van Gödel is of van het model.

Als die werkwijze doorzet, wordt de nalatenschap van een groot denker geen stoffig archief meer maar een lijst open vragen voor wiskundigen van nu. Een project dat met één pagina per week vorderde, is dan in dagen doorgelopen, en de onderzoeker houdt tijd over om te controleren en te beslissen. Universiteiten en archieven met schriften die nooit iemand las, krijgen zo een goede reden om ze over te typen en open te stellen, want elk archief dat leesbaar wordt, levert nieuwe aanknopingspunten op. Wel moet dan steeds goed worden vastgelegd welk idee van de oorspronkelijke denker komt en wat het model aanvulde. Lukt dat, dan bouwt de wiskunde van morgen verder op ideeën die ooit bleven liggen.

Wat is de technologische singulariteit? Lees de uitleg →

Bronnen

  1. the Guardian
  2. The Spectator
  3. Edit USA