Natuurkundigen controleren met verstrengeld licht waar iemand zich bevindt
Natuurkundigen van het Amerikaanse NIST en partners uit onder meer Spanje lieten voor het eerst volledig zien dat je met verstrengelde lichtdeeltjes kunt nagaan waar iemand is, zonder de apparatuur te hoeven vertrouwen. Praktisch gebruik ligt nog zo'n tien jaar of meer weg.
Wie inlogt bij een bank of een stroomnet op afstand bedient, bewijst meestal wie hij is: met een wachtwoord, een code of een vingerafdruk. Wáár iemand zit, is veel moeilijker te bewijzen. Een locatiesignaal is te vervalsen, en eerdere kwantummethoden werkten alleen als je de apparatuur vertrouwde of aannam dat een aanvaller weinig rekenkracht had.
Natuurkundigen van het Amerikaanse instituut voor standaarden en technologie NIST hebben nu voor het eerst een volledige proef gedaan met een methode die zonder die aannames werkt. Het team onder leiding van NIST-natuurkundige Krister Shalm werkte samen met onder meer de University of Colorado Boulder, het Spaanse bedrijf Quside en het onderzoeksinstituut ICFO in Barcelona. Het onderzoek verscheen in Nature; een eerste versie stond in januari 2026 online.
Hoe de proef werkte
Op de NIST-campus in Boulder, Colorado, bouwde het team twee controlestations, 195 meter uit elkaar en verbonden door kabels en dunne glasvezels. Daartussen zat de partij die moest bewijzen dat ze op een opgegeven plek was.
Een van de stations maakte telkens een paar verstrengelde lichtdeeltjes: deeltjes waarvan de meetuitkomsten sterker met elkaar samenhangen dan in de gewone natuurkunde kan. Het station hield er één en stuurde het andere naar de gecontroleerde partij. Tegelijk stuurden beide stations willekeurige getallen, zo getimed dat ze precies tegelijk op de opgegeven plek aankwamen. Die getallen bepaalden hoe de partij het lichtdeeltje moest meten. De uitkomst ging direct terug.
Twee dingen maken vals spelen onmogelijk. Ten eerste de tijd: informatie reist niet sneller dan het licht. Wie ergens anders zit, krijgt de getallen later binnen en antwoordt dus te laat. Ten tweede de samenhang tussen de metingen. Die controleerden de stations met een Bell-test: een statistische proef die laat zien of meetuitkomsten zo sterk samenhangen dat alleen echte verstrengeling het kan verklaren. Elke fout of knoeierij met de apparatuur verzwakt die samenhang, en dan faalt de test. De stations hoeven de kwantumapparaten dus niet te vertrouwen: de meetuitkomsten zelf zijn het bewijs. Het team herhaalde deze stap in een paar minuten miljoenen keren.
Dat lukte omdat de detectoren van NIST bijna elk foton, elk lichtdeeltje, opvingen. Bij te veel gemiste lichtdeeltjes is de Bell-test niet te halen. Daarnaast gebruikte het team een snelle, zuinige bron van verstrengelde lichtdeeltjes die NIST eerder ontwikkelde.
Nauwkeuriger dan zonder kwantum
Volgens de onderzoekers stelden ze de plek langs één richting ongeveer 2,5 keer zo nauwkeurig vast als de beste methode zonder kwantum, en die methode werkt bovendien niet op afstand. Vergeleken met methoden zonder kwantum die even snel antwoorden, was het gebied waarbinnen de partij moest zitten ruim 4,5 keer kleiner.
Er is een voorbehoud. Het algemene protocol is volgens de auteurs bestand tegen verloren signalen en tegen aanvallers met flinke kwantummiddelen. In de proef zelf testten ze een versie die veilig is tegen aanvallers die vooraf maar heel weinig verstrengeling met elkaar delen. NIST-natuurkundige Scott Glancy verwacht dat praktisch gebruik nog meer dan tien jaar kan duren. Daarvoor zijn kwantumnetwerken nodig die op grote schaal betrouwbaar verstrengelde lichtdeeltjes delen, bijvoorbeeld tussen een klant en zijn bank.
Wat betekent dit voor de weg naar de singulariteit?
Vandaag bewijzen we online wie we zijn, maar nooit waar we zijn. Precies dat gat gebruiken oplichters die zich via een video- of telefoongesprek voordoen als een collega, en aanvallers die van ver een waterzuivering of stroomnet proberen over te nemen. Als een systeem kan eisen dat een opdracht aantoonbaar uit de controlekamer zelf komt, maakt een gestolen wachtwoord of een nagemaakte stem veel minder uit. Dat wordt belangrijker naarmate AI beter wordt in het nadoen van mensen: een stem of gezicht is steeds makkelijker na te maken, de snelheid van het licht niet.
De methode verandert ook wie je moet vertrouwen. Nu vertrouwt een bank de chip in je telefoon, en dus de fabrikant ervan. Hier hoeft niemand de apparatuur te vertrouwen, omdat de natuurkunde zelf het bewijs levert. Als kwantumnetwerken de komende jaren uitgroeien, kan zo'n locatiecontrole een gewone bouwsteen worden van veilige verbindingen, voor banken en ziekenhuizen net zo goed als voor de netbeheerder om de hoek.